तंबूतल्या सिनेमाचे दिवस

छान नदीचा किनारा. नदी तुडुंब भरून वाहतीय. दोन्ही बाजूंनी गर्द झाडी आहे. अलिकडच्या बाजूला वाळूच वाळू पसरली आहे. त्या वाळूच्या मध्यभागी एक तंबू लागलाय. तंबूत सिनेमाचा पडदा आहे. पडद्याच्या दोन्ही बाजूंनी वाळूत रिकामी पोती टाकलीत. एकमेकांपासून आठ-दहा फूट अंतरावर. आणि रात्री आठची वेळ आहे. आकाश निरभ्र. थंडगार वारा वाहतोय. लोक पोत्यावर निवांत बसून, पहूडून सिनेमा बघतायत. असं दृश्य होतं एकोणीसशे साठ-सत्तरच्या दशकात. मराठी मुलखातल्या अनेक गावांतील एक पिढी अशीच सिनेमारसिक झाली. अगदी अलिकडं म्हणजे पाच-सात वर्षांपूर्वी तंबूतल्या (तुरळक अपवाद सोडला) सिनेमानं जीव सोडला. तोपर्यंत काही दिग्गज, लोकप्रिय कलावंतही खेडेगावांतील जत्रा-यात्रांत तंबूतल्या सिनेमाचा प्रचार, प्रसार करत होते. अर्थात तेव्हा अशा सिनेमाला मोठी गर्दी होती. साठ-सत्तरच्या दशकातील एकमेकांपासून अंतर ठेवून, पोत्यांवर अंग टाकून सिनेमा पाहणं राहिलं नव्हतं. पण मूळ मुद्दा तंबूतल्या सिनेमाचा. असं म्हणतात ना की, जगात नवं  असं काही उत्पन्न होतंच नाही. जुनंच रूप बदलून येतं. कोरोनामुळं आपल्या सिनेमांचंही तसंच काही होईल की काय, असं वाटू लागलंय. अरे, मी तुला कोरोनापूर्वी असं म्हटलं होतं ना. अरे, लक्षात घे. कोरोनापूर्वीची घटना आहे रे ती. अशी वाक्यं काही दिवस, महिन्यांनंतर आपल्या कानावर पडणार आहेत. आपल्यापैकीच अनेकजण असं बोलणार आहेत. केवळ आपणच नाही तर अख्ख्या जगभर हे होणारच आहे. एवढा मोठा इफेक्ट कोरोनाने केला आहे. काही दिवसांसाठी का होईना पर्यावरण टिकवण्याच्या आणाभाका होतील. निसर्गाच्या शक्तीचं गुणगान केलं जाईल. त्यासोबत शाश्वत अर्थकारण, समाजकारणाचा शोध सुरू होईल. माजी केंद्रीय कृषीमंत्री शरद पवार यांनी काही दिवसांपूर्वीच त्याकडे सर्वांचे लक्ष वेधले आहे. ते म्हणालेत की, कोरोनाला अटकाव होत असतानाच पुढील काळात उद्योग, कृषी आदी क्षेत्रातील आर्थिक मंदी दूर करण्यासाठी उपाययोजना आताच आखाव्या लागतील. कोणत्याही देशासाठी हीच दोन क्षेत्रे महत्वाची आहेत. कारण ती सावरली तर इतरांना प्रत्यक्ष, अप्रत्यक्ष फायदा होतो. पण याचा अर्थ इतरांनी स्वतःहून काहीच करायचे नाही, असा थोडीच आहे. कोरोनाच्या महाभयंकर संकटातून सावरल्यानंतर आपण आपापल्या क्षेत्राला उर्जा कशी देऊ शकतो, याचा विचार आतापासूनच सर्वांना करावा लागणार आहे. त्यात कला प्रांताचाही समावेश आहे. कला प्रांतातील सिनेमा जगताला हे पाहावेच लागेल, अभ्यासावे लागेल. राज्यकर्त्यांसाठी कलावंत महत्वाचे असले तर कलाक्षेत्र त्यांच्या प्राधान्य यादीत वरच्या स्थानावर कधीच नसते. त्यामुळे आपल्याला जगायचे असेल तर आपल्यालाच काहीतरी मार्ग शोधावे लागतील, हे कलावंतांनी यापूर्वीच्या अनुभवावरून लक्षात घेतले पाहिजे. कोरोनामुळे अनेक प्रश्न निर्माण झाले आहेत. त्यातील सिनेमा-नाटक जगाला भेडसावणारा सर्वात मोठा मुद्दा आहे प्रेक्षकांच्या. रसिक मायबापांच्या गर्दीचा. म्हणजे तुम्ही पहाल की गर्दीच नसेल तर नाटकाचा खेळ रंगत नाही. खऱ्या रसिकानं दिलेली टाळीची दाद कलावंताला प्रचंड शक्ती देऊन जात असते. हे झाले नाटकाचे. सिनेमाचं तर सारं गणितच गर्दीवर अवलंबून. दहा कोटी, पंधरा कोटी, पन्नास, शंभर, पाचशे कोटींचा धंदा केला तरच तो सिनेमा लोकप्रिय अशी म्हटलं जातं. आता कोरोनानंतरची काही वर्षे तरी लोक गर्दी टाळतील. एकमेकांपासून अंतर राखून आसन व्यवस्था हवी, अशी अपेक्षा व्यक्त करतील. आधीच मल्टीप्लेक्स जेमतेम २०० - ३०० खुर्च्यांचे. त्यात आणखी जागा करायची म्हटलं तर मल्टीप्लेक्सच्या मालकांना ते परवडणार आहे काॽ जरी परवडले तरी सध्या जो एक-दीड आठवडा सिनेमा चालतो. तो महिनाभर चालू ठेवणं शक्य होईल काॽ खरं तर शूटिंग करण्यापासून ते प्रोमोशनपर्यंतची इतरही अनेक आव्हाने आहेतच. पण लोकांची गर्दी कशी खेचायची, हा सर्वात मोठा प्रश्न तमाम सिनेमा-नाट्य कलावंत, दिग्दर्शक, निर्माते, तंत्रज्ञांपुढे असणार. त्याचे एक उत्तर काळानुरूप काही बदल करून तंबूतला सिनेमा हे आहेच. तो आपल्यातून जाऊन शेकडो वर्षे तर उलटली नाहीतच. हाक मारली तर येऊ शकतो तो परत. त्यावर सोशल डिस्टिन्सिंग आणि गर्दीचं समीकरण जमवून, थोडासा मुलामा चढवत रसिकांसमोर उभा राहू शकतो. कारण या जगात नवीन काहीच निर्माण होत नाही. जे येतं ते जुन्याची मोडतोड करून. त्यात काही बदल करूनच. कारण बदलांना आपलंसं करत आव्हानाशी लढणं हा माणसाचा स्वभाव आहेच. कलावंत मंडळी त्यात आघाडीवर असणारच. होय नाॽ

पडदा दूर झाला आणि...

हाजी शरफोद्दीन म्हणजे गावातील मातब्बर असामी. खरेतर व्यापारी म्हणजे दोन गोष्टी कमी. चार गोष्टी जास्तीच्या. थोडीफार चलाखी, लबाडी गृहित धरलेलीच असते. पण शरफोद्दीन त्याला अपवाद असावेत. बांधकाम साहित्याचा व्यापार करताना त्यांना कधीच ग्राहकाला फसवावेसे वाटले नाही. गावातल्या तीन महत्वाच्या भागात त्यांची तीन मोठी दुकाने. चारही बाजूंनी पैसा धो-धो येत होता. पत्नी सुस्वभावी होती. दोन लहान भाऊ अतिशय चोखपणे दुकाने सांभाळत होते. सुदैवाने त्यांच्या बायकाही अत्यंत चांगल्या निघाल्या होत्या. शरीफोद्दीन यांना दोन मुली. दोन मुले. दोन मुली आणि एका मुलाचे लग्न झाले होते. सुनबाई डॉक्टर. त्यांनी तिला छोटासा दवाखाना थाटून दिला होता. एकूणात शरफोद्दीन यांचा संसार, व्यवसाय अतिशय उत्तम सुरू होता. फक्त त्यांना एक चिंता लागली होती. ती म्हणजे सर्वात धाकटा मुलगा अलिम व्यवसायाकडे अजिबात म्हणजे ढुंकूनही पाहत नव्हता. शिक्षणात बऱ्यापैकी तल्लख असलेला अलिम कॉमर्सचा पदवीधर होता. त्याला शेअर मार्केटमध्ये कमालीचे स्वारस्य होते. शेअर बाजार म्हणजे आतबट्ट्याचा व्यवहार. कधी लाखो रुपयांचे नुकसान होईल कळतही नाही, असे शरफोद्दीन यांचे त्याच्यामागे सारखे टुमणे होते. पण तो ऐकण्यास राजी नव्हता. अधूनमधून आईच्या मागे धोशा लावून दहा-वीस हजार रुपये घेऊन जायचा. त्यातून काही कमाई झाली का, असे विचारले तर प्रचंड संतापायचा. त्याचा हा स्वभाव शरफोद्दीन आणि मोठ्या भावाला मुळीच पसंत पडत नव्हत्या. डॉक्टर सूनबाई तर अलिमचे वागणे-बोलणे खानदानाला शोभणारे नाही, असे बोलून दाखवू लागली होती. त्यामुळे त्याला विवाह बंधनात अडकवण्याचे प्रयत्न शरफोद्दीन यांनी सुरू केले. तर त्यालाही तो दाद देत नव्हता. एक दिवस शरफोद्दीन आणि त्यांची पत्नी नातेवाईकाकडे बाहेरगावाला गेले. तिथून परतत असताना गावाच्या टेकडीजवळ त्यांना ओळखीची मोटारसायकल दिसली. त्यांनी डोळे ताणून पाहिले तर अलिमसारखा मुलगा दोन मित्र आणि एका मुलीसोबत असल्यासारखे त्यांना वाटले. त्यांनी ड्रायव्हरला गाडी टेकडीकडे वळवण्यास सांगितले. पण तोपर्यंत ते सारेच निघून गेले होते. तो अलिम असल्याची शरफोद्दीन यांना खात्री वाटत होती. पण त्यांची पत्नी माझा पोरगा अशा ठिकाणी जाऊच शकत नाही, असे म्हणत होती. अस्वस्थ झालेले शरफोद्दीन तीन चार दिवसानंतर नमाज पढून मशिदीबाहेर पडत असताना अलिम एका विचित्र माणसाशी बोलत असल्याचे त्यांनी पाहिले. ते लक्षात येताच अलिम त्याच्याकडून एक छोटीशी पिशवी घेत निघून गेला. तो माणूस घाईघाईने दुचाकीवरून पळाला. शरफोद्दीन यांच्या मनात विचारांचे काहूर सुरू झाले. त्यांनी मग अलिमचा छडा लावण्याचा निश्चय केला. त्याच्यावर सातत्याने नजर ठेवू लागले. आठवडाभरानंतर ते खजिल झाले. कारण त्यांना एकही संशयास्पद गोष्ट सापडली नाही. अलिम नित्यनेमाने विद्यापीठात जात होता. वर्गात अभ्यास करत होता. लायब्ररीमध्ये बसत होता. संध्याकाळी लवकर घरी येत होता. रात्री एखाद्या तासासाठी भटकंती करून दुसऱ्या मजल्यावरील त्याच्या खोलीत जाऊन झोपत होता. त्यामुळे मुलगा नीट मार्गावर आहे. टेकडीजवळ अलिम नव्हताच, असे त्यांना वाटू लागले. आणि ते निश्चिंतपणे दुकानात लक्ष घालू लागले. दुसरी सून आणण्याची तयारी करू लागले. पण नियतीच्या मनात काहीतरी वेगळेच असावे. मित्रांसोबत करीम बिर्याणी हाऊसमध्ये जेवण्यासाठी जातो, असे म्हणून रात्री आठच्या सुमारास घराबाहेर पडलेला अलिम परतलाच नाही. मोबाईल स्वीच ऑफ. घाबरलेल्या शरफोद्दीन, त्यांची पत्नी आणि साऱ्या कुटुंबानेच शोधाशोध सुरू केली. बिर्याणी हाऊसच्या मालकाला जाऊन भेटले. त्याला अलिमचा फोटो दाखवला. तेव्हा त्याने नेमके आठवत नाही. आमच्याकडे शेकडो ग्राहक येतात, असे उत्तर दिले. अखेर शरफोद्दीन पोलिस ठाण्यात पोहोचले. इन्सपेक्टर रशीद खान यांनी तपास सुरू केला. बिर्याणी हाऊसच्या सीसीटीव्ही फुटेजमध्ये अलिम तीन मित्रांसोबत जेवून बाहेर पडत असल्याचे निष्पन्न झाले. बड्या बिल्डराचा मुलगा अस्लम, प्रख्यात डॉक्टरांचा मुलगा इलियास आणि हिरे व्यापाऱ्याचा मुलगा फहाद यांची कसून चौकशी केली. पण जेवण झाल्यावर सर्वजण आपापल्या मार्गाने निघून गेले. एवढेच वारंवार समोर येत होते. तीन महिने उलटून गेले. मुलाच्या चिंतेने व्याकुळलेले शरफोद्दीन नमाज पढून बाहेर पडत होते. तेव्हा आपल्या डोळ्यासमोरील पडदाच दूर झाला, असे त्यांना वाटले. 

मदत मागितली तर...

बऱ्याच वेळा असं असतं की, सगळे आपले म्हटले तरी संकटाच्या काळात कोण खरंच मदतीला येईल, हे संकट आल्यावरच कळतं. आरोग्य खात्यात काम करणारी उमा टोकाची मदत करणाऱ्याच्या शोधात होती. तिने खूप धुंडाळले. पण एकही जण भरवशाचा वाटत नव्हता. तिला राहून राहून याचं आश्चर्य वाटत होतं की, सगळं व्यवस्थितपणे चाललेलं तिचं आयुष्य एकदम घरंगळत कसं काय गेलंॽ तिचे वडील सहकारी बँकेत सहव्यवस्थापक पदावर. आई पतसंस्थेत कर्मचारी. घरी बऱ्यापैकी पैसा खुळखुळत होता. उमाची छोटी बहीण मोहिनी एकदम सुंदर, चुणचुणीत, हुशार. उमाला कष्टात सरस होती. तिनं आरोग्य खात्याची परीक्षा पास केली. वडिलांनी राजकीय वजन वापरून त्यांनी तिला आरोग्य खात्यात नोकरीला लावलं. कुटुंबाला सोडून दुसऱ्या शहरात नोकरीसाठी जाणं तिला थोडसं जडच गेलं. पण हळूहळू ती कामात रुळली. दिसायला बऱ्यापैकी आकर्षक असलेली उमा एक अपवाद वगळता कोणात फारशी अडकली नव्हती. सहा वर्षांपूर्वी बी.एस्सी. थर्ड इअरला असताना तिला नुकतेच जॉईन झालेले प्राध्यापक राहुल खूप आवडले होते. दोघांमधील गुरु-शिष्याचं नातं वेगळ्या वळणावर निघालं होतं. पण संस्थाचालकांनी राहुलची जोरदार कानउघाडणी केली. मग तो बोलण्यास टाळाटाळ करू लागला. कंटाळलेल्या उमानं त्याच्या आठवणी तशाच उराशी ठेवत परीक्षांकडे लक्ष वळवले. त्यात यश मिळवून नोकरी पटकावली. राहुलसोबतच्या प्रेमात अपयश आल्यानंतर आता आई-वडिल जे स्थळ आणतील तेच स्वीकारायचे, असं तिनं ठरवलं होतं. म्हणून आरोग्य मंत्रालयात मोठ्या पदावर काम करणाऱ्या गणेशच्या गळ्यात तिनं काहीही विचार न करता माळ घातली. महिना दोन महिन्यात गणेश उमाची मुंबईत बदली करून घेईल, असे ठरले होते. आई-वडिलांचा आदर करण्याच्या नादात आपण किती गंभीर चूक करून ठेवली हे तिला हनीमुनच्या आठवडाभरातच कळालं. एकुलता एक गणेश अय्याशी वृत्तीचा होता. पदाचा वापर करून पैसा खायचा आणि कॉलगर्ल्सवर उधळायचा, मनसोक्त दारू प्यायची. हा त्याचा आवडता उद्योग होता. त्यामुळं उमाच्या बदलीसाठी त्यानं दोन वर्षांत काडीचेही प्रयत्न केले नाही. उलट तो तिच्याकडून अधून-मधून पैसे घेऊन जाऊ लागला. उमाची एक वर्गमैत्रिण गणेशसोबत मंत्रालयात काम करत होती. एकदा तिनं सहज गमतीगमतीत राहुलबद्दल त्याला सांगितलं. तेव्हापासून त्यानं एकट्या राहत असलेल्या तिच्या चारित्र्यावर संशय घेणे सुरू केले होते. दुसरीकडं तो उमाची लहान बहीण मोहिनी अश्लिल मेसेज, व्हिडिओ क्लीप्स पाठवू लागला होता. तिच्या भावी नवऱ्याला काहीबाही सांगू लागला होता. ताई तुझ्या नवऱ्याचा बंदोबस्त कर, असं मोहिनी म्हणू लागली होती. हे कमी होतं म्हणून की काय, ऑफिसमधील उमाचे वरिष्ठ केशवराव काहीतरी कारण काढून तिच्या अंगचटीला जात होते. तुझ्यासाठी काहीही करू शकतो, असं म्हणत होते. पण तिची मुळीच इच्छा नव्हती. गेल्या महिन्यात मॉलमध्ये अचानक भेटलेल्या राहुलभोवती तिचं मन घुटमळू लागलं होतं. त्यानं लग्न केलं नाही, हे कळाल्यावर तर तिच्या वेदना प्रचंड वाढल्या होत्या. पण नियती तेवढ्यावर थांबली नाही. लाचेच्या सापळ्यात अडकून निलंबित झालेला गणेश घरी येऊन बसला. आता यातून सुटका व्हायची असेल तर एकच मार्ग. तो म्हणजे गणेशचा काटा काढायचा. या विचारानं उमाला घेरलं होतं. आणि तिच्या डोळ्यासमोर चमकला सामाजिक कार्यकर्ता मनोजचा चेहरा. आरोग्य खात्यात ठेकेदारी करणारा मनोज तिला नेहमी म्हणायचा, ताई...काही मोठं काम सांगा. कोणाचीही वाट लावू शकतो आपण. त्याचे खास कार्यकर्ते फैय्याज आणि अखिलनं तर एकदा कमरेला लावलेलं पिस्तुलही दाखवलं होतं. कोणाला थेटपणं सांगावं, असा प्रश्न उमासमोर होता. पण तशी वेळ आलीच नाही. डोकं दुखू लागलं म्हणून ती दुपारी घरी आली तर गणेश रक्ताच्या थारोळ्यात पडला होता. त्याचे  प्राण कधीच निघून गेले होते.

मद्यपीचा खूनॽ

सितारा कॉलनीतल्या पाच मजली यलो सन अपार्टमेंटच्या दुसऱ्या मजल्यावर पोहोचा तत्काळ. फ्लॅट क्रमांक चारमध्ये पुरुषाचा मृतदेह सापडलाय, असा मेसेज हरीनगरच्या पोलिस ठाण्यात नुकत्याच पोहोचलेल्या इन्सपेक्टर तोनगिरेंना मिळाला. त्यांनी लगेच धडाधड फिंगर एक्सपर्ट, डॉग स्क्वाडला स्पॉटवर पोहोचण्याचे सांगितले. आणि तेही सितारा कॉलनीत पोहोचले. गेल्या काही वर्षांत खासगी नोकऱ्यांमध्ये भरघोस पगारवाढ झाल्याने अनेकजण बऱ्यापैकी श्रीमंत झाले होते. त्यांचे दोन-तीन बेडरुमचे फ्लॅटस अपार्टमेंटमध्ये होते. अपार्टमेंटला लागूनच डायमंड सोसायटीच्या बंगल्यांची भलीमोठी रांग होती. शहरातील किमान वीस टक्के अतिश्रीमंत मंडळी येथे राहत होती. त्यात केवळ व्यापारी, उद्योजक नव्हते. तर बडे डॉक्टर, काळ्या पैशांवर गब्बर झालेले अधिकारीही होतेच. इन्सपेक्टर तोनगिरेंनी सितारा कॉलनीत पोहोचताच या सगळ्या गोष्टींची नोंद घेतली. मग ते दुसऱ्या मजल्यावर पोहोचले. फ्लॅट क्रमांक चारमध्ये राहणाऱ्या सुधीरचा देह बेडरुममध्ये लोळागोळा होऊन पडला होता. शेजारी उंची मद्याच्या दोन रिकाम्या बाटल्या होत्या. सिगारेटची थोटकं होती. शिवाय रात्री उशिरा हॉटेलातून मागवलेल्या जेवणापैकी भात आणि मटनाचे तुकडे ताटात तसेच दिसत होते. सकाळी भांडे धुण्यासाठी आलेल्या कमलाबाई आल्या. साहेब-बाईसाहेब आतच असतील. त्यामुळे दरवाजा उघडा असावा, असे वाटून त्या थेट स्वयंपाकघरात गेल्या. तेथेच भांडी धुऊन ठेवली, हॉल झाडून-पुसून घेतला आणि जाते, असे सांगण्यासाठी बेडरुमजवळ गेल्या. तेथे सामसूम वाटल्याने त्यांनी डोकावून पाहिले. तेव्हा साहेब पडल्याचे  दिसले. ते चक्कर येऊन पडले की काय, अशी शंका कमलबाईंना आली. म्हणून त्यांनी त्यांना हलवून पाहिले. मग आरडाओरड सुरू केली. काही वेळाने नाईटआऊटसाठी मैत्रिणीकडे गेलेल्या सुधीर यांच्या पत्नी निलिमा पोहोचल्या. मृतदेहावर कोसळून पडल्या. तोनगिरेंनी मृतदेह पोस्टमार्टेमसाठी पाठवला. फिंगर एक्सपर्टकडून फार काही मिळेल, अशी शक्यता नव्हती. कारण सगळीकडं कमलबाईंच्या बोटाचे ठसे होते. अपार्टमेंटमधील शेजाऱ्यांकडून त्रोटक माहिती मिळाली. त्यामुळे तोनगिरे सुधीरचे ऑफिस, मित्र, निलिमाचे ऑफिस, मित्र-मैत्रिणी, नातेवाईक अशा अनेक ठिकाणी तपास सुरू केला. तेव्हा असे समोर आले की, सुधीर एकेकाळी कॉलेजचा हिरो आणि निलिमा हिरोईन होती. त्यांचे प्रेमप्रकरण प्रचंड गाजले होते. दोघेही मोठ्या कंपन्यांत बड्या पदांवर काम करत होते. त्यात निलिमांनी पाच वर्षांत साध्या सेल्स एक्झिक्युटीव्हपासून वेस्टर्न झोन हेडपर्यंत प्रगती केली होती. मुलगा शशांक पाचगणीला शिकण्यासाठी ठेवला होता. सगळे सुखनैव असताना संसाराचा ओघ भलतीकडेच वळाला. कारण सुधीरला मद्याचे व्यसन लागले होते. तो त्याच्या अक्षरशः आहारी गेला होता. त्यामुळे निलिमा बाहेर आधार शोधू लागली होती. तो तिला दुसऱ्या एका कंपनीचा सीईओ प्रीतेशच्या रुपाने मिळू लागला होता. त्याचा त्रास होऊन सुधीरचे व्यसन आणखीनच वाढले. त्याने कंपनीतील एका मित्राच्या मदतीने काही कॉलगर्लचे नंबर मिळवले होते. निलिमा प्रीतेशसोबत बाहेरगावी गेल्यावर तो त्यांना बोलावत असे. हा सारा प्रकार अपार्टमेंटच्या चौथ्या मजल्यावर राहणाऱ्या एकटेच राहणाऱ्या उपप्राचार्य राजेंद्रना मुळीच पसंत नव्हता. आकर्षक, मादक आणि एकदम खुल्या विचारांची निलिमा प्रीतेशसोबत संबंध ठेवते. पण आपल्याशी जवळिक दाखवत नाही, हे त्यांना खटकत होते. शिवाय अपार्टमेंटसमोरच्या स्वस्तिक मेडिकल्सचा मालक रुपचंदलाही निलिमा-सुधीरमधला बेबनाव कळाला होता. त्याने एकदा निलिमाला अत्यंत कमी कपड्यात मुंबईतील पंचतारांकित हॉटेलात एका माणसासोबत हातात हात घालून, बिनधास्त फिरताना पाहिले होते. त्यानं खातरजमा केली. तर दोघांच्या बाजूबाजूला रुम बुक होत्या. तो प्रीतेश नव्हता. तर डायमंड सोसायटीत राहणारा सुपर मून सिनेप्लेक्सचा मालक होता, असं तो त्याच्या मित्रांना खुसफुसत सांगत होता. पार्टीच्या निमित्ताने नित्यनियमाने सुधीरकडे येणाऱ्या किशोर, नवल खास मित्रांचाही निलिमावर डोळा होता. सुधीर गेला तर आपल्याला संधी आहे, असे त्यांना वाटत होते. दोन दिवसांनी पोस्टमार्टेमचा रिपोर्ट आला. तेव्हा सुधीरच्या पोटात विषारी औषधांचा अंश सापडला. आणि तोनगिरेंसमोर खुनी शोधण्याचे आव्हान उभे राहिले.  

चिरेबंदी केव्हीपीत हल्लेखोरॽ

केवळ ते शहरच नाही तर पूर्ण प्रांतात केव्हीपी शैक्षणिक संस्थेची ख्याती होती. संस्थेचे सर्वेसर्वा महादेवराव यांनी अनेक मार्गांनी वाटचाल करत हे संस्थान उभे केले होते. त्यात शेकडो प्रकारचे अभ्यासक्रम होते. अगदी गवंडीकाम, सुतारकाम शिकायचे, खादी तयार करायची, कलावंत व्हायचे तरी केव्हीपी. आणि डॉक्टर, इंजिनिअर, आर्किटेक्ट, कृषी तंत्रज्ञ होण्याची इच्छा असेल तरी केव्हीपी. अशी प्रतिमा तयार झाली होती. जेवढे ज्ञानदान तेवढी फी वसुली करायचीच, असे महादेवरावांचे एकमेव सूत्र होते. त्यामुळे ३० वर्षांपूर्वी एका खोलीत डीएडच्या फक्त तीन विद्यार्थिनींवर सुरुवात झालेल्या केव्हीपीचा विस्तार पाचशे एकर जागेवर झाला होता. किमान पाच हजार मुलं-मुली दरवर्षी प्रवेश घेत होते. मेडिकल इंजिनिअरिंगची एक जागा किमान दीड कोटी रुपये मिळवून देत होती. राज्यात दीर्घकाळ सत्तेत राहणाऱ्या पक्षाशी महादेवराव निष्ठावंत होते. त्यामुळे जमीन बळकावणे, फी वसूली, प्राध्यापक-कर्मचाऱ्यांवर अन्याय यावरून काहीही आरोप झाले तरी नोटिसांपलिकडे काहीही होत नव्हते. उंची तटबंदी असलेल्या चिरेबंदी वाड्यात सगळं काही सुखनैव सुरू राहणार, अशी खात्री महादेवरावांच्या मर्जीत असलेली प्राचार्य मंडळी कायम देत असायची. खुद्द महादेवरावांनाही तसेच वाटत होते. पण त्या दिवशी रात्री ११ वाजता त्यांच्या बंगल्यावरील फोनची घंटी खणखणली. रिसीव्हर उचलताच प्राचार्य ढमालेंनी जे सांगितले ते ऐकून त्यांच्या कपाळावर किंचित घाम पसरला. तुम्ही त्यांना थांबवून ठेवा. मी पोहोचतोच, असे म्हणत ते मुलींच्या वसतीगृहापाशी पोहोचले. तेव्हा किमान एक हजार मुले-मुली उभी होती. पोलिसांच्या किमान चार व्हॅन दिसत होत्या. इन्सपेक्टर राजभोज त्यांच्यापर्यंत पाच-सात पावलांतच पोहोचले. मनात दाटलेला संताप नियंत्रणात आणत म्हणाले, सर, घटना कळाल्यावर अर्ध्या तासाने तुमच्या स्टाफने आम्हाला कळवले. याचा अर्थ काय समजायचा आम्हीॽ बरं, इथं आल्यावरही हॉस्टेलमध्ये प्रवेश नाही, असं म्हणून रोखलं गेलं. सगळा मिडिआ इथं आलाय. त्याच्यासमोर तुमचा स्टाफ अरेरावी करतोय पोलिसांशी. राजभोज यांच्याकडं रोखून पाहत महादेवरावांनी परिस्थितीचा अंदाज घेतला आणि जा हॉस्टेलमध्ये असं खुणावलं. तसं पोलिस कर्मचारी आत धावले. त्यांनी दुसऱ्या मजल्यावरील रुम क्रमांक २०३मध्ये रक्ताच्या थारोळ्यात पडलेल्या स्मिताला स्ट्रेचरवर टाकून सरकारी हॉस्पिटलला पाठवून दिले. राजभोज आणि सबइन्सपेक्टर निर्मला काकडेंनी कसून तपासणी केली. निर्मलांनी हॉस्टेलच्या वॉर्डन, स्मिताच्या रुम पार्टनर आणि इतर मुलींचे जाब-जबाब घेतले. काहीजणींना उद्या सकाळी पोलिस ठाण्यात येण्यास सांगितले. मग राजभोज, निर्मला महादेवरावांकडे पोहोचले. तोपर्यंत डॉक्टर जैस्वालांचा कॉल होता. स्मिताच्या डोक्याला खोलवर जखम झाली आहे. दोन ऑपरेशन्स करावी लागतील. किमान तीन दिवस तिला बोलता, सांगता येणार नाही, असं त्यांनी सांगितलं. ते राजभोज यांनी महादेवरावांना ब्रीफ केले. आणि म्हणाले, तुम्हाला माहिती असावे किंवा नसेल तरी जे आम्हाला दिसलं, कळालं ते सांगतोय. स्मिता एकुलती एक, श्रीमंत घरची मुलगी. आर्किटेक्टच्या सेकंड इअरला. आता या वयात जे असतं ते होतं. अक्षय, धैर्यशील आणि आशिष तिच्या हात धुऊन मागे लागले होते. पण ती फक्त धैर्यशीलला जवळचा मानत होती. रहस्यकथांचा लेखक होऊ पाहणारा, किंचित बायकी वळणाचा अक्षय आणि तिच्याच वर्गात असलेला धनाढ्य आशिष तिला पसंत नव्हता. त्या तिघांमध्ये स्मितावरून कँटीनमध्ये हाणामारी झाली होती. याशिवाय डबेवाला रतनसोबत तिचं किरकोळ कारणावरून कडाक्याचं भांडण झालं होतं. छंदीफंदी तरुण अशी प्रतिमा असलेले, हॉस्टेलपासून जवळच राहणारे प्राध्यापक कार्तिक विनाकारण लगट करतायत, असे वाटल्यावर तिने लेखी तक्रारीचा इशाराही दिला होता. एकूणात तणावात असलेली स्मिता रात्री साडेदहाच्या सुमारास एकटीच गच्चीवर गेली. पावणेअकरा वाजता परतली. त्यानंतर एकजण तिच्या खोलीत शिरला. तिने प्रतिकार केल्यावर त्याने तिच्यावर हल्ला केला. त्यात ती जबर जखमी झाली. हल्लेखोराने तिच्या डायरीतील काही पाने फाडून नेली आहेत. खोलीत वाळूचे कण दिसलेत. असं सांगून निर्मला, राजभोज निघाले. जीपमध्ये बसलेल्या निर्मला विचार करत होत्या की, स्मिताच्या गळ्यातली सोन्याची एक साखळी सापडली. दुसरी हल्लखोरानं नेली असावी काॽ आणि त्या शोधत होत्या की हॉस्टेलजवळ, कँपसमध्ये वाळूचे ढिगारे कुठंयतॽ

संहितेच्या दिशेचा सांगावा

नाटकाच्या प्रयोगासाठी तुम्ही गेलात. तिसरी घंटा झाली. पडदा उघडला. मग रंगमंचावर नेमकं काय उभारलं गेलंय. वास्तू, स्थळ कोणते आहे, हे जसजसे प्रकाशाने रंगमंच उजळू लागतो, तसतसे दिसू लागते. म्हणजे एका अर्थाने म्हणाल तर प्रकाश योजना ही नाटकाची दृष्टीच असते. जसं एखादी अंधारी वाट कंदीलाच्या प्रकाशात दिसू लागते. तसे नाटकाच्या प्रत्येक प्रसंगात प्रकाश योजनेचे स्थान आहे. केवळ प्रसंगच नाही तर प्रत्येक पात्र प्रेक्षकांच्या किती जवळ न्यायचे, किती दूर ठेवायचे हेही प्रकाश योजनेवर अवलंबून असते. मात्र, त्यासाठी प्रकाश योजनाकाराला संहितेचा अभ्यास करण्याची आवड हवी. नाहीतर योजनाकाराच्या हातून प्रकाशाची, नाटकाची दिशा निसटून जाते, अशा शब्दांत प्रख्यात प्रकाश योजनाकार सतीश म्हस्के नाट्य जगतातील या अत्यंत महत्वाच्या पण दुर्लक्षित प्रांताबद्दल सांगतात. त्यांनी गेल्या पस्तीस वर्षांत किमान अडीच हजार हौशी, व्यावसायिक, प्रायोगिक नाटक-एकांकिकांना प्रकाश झोतात आणले आहे. राज्य हौशी, कामगार, बाल नाट्य स्पर्धांमध्ये त्यांनी अक्षरशः अनेक बक्षिसे, प्रमाणपत्रे मिळवली आहेत. अनेक सिनेमा, टीव्ही सिरीअल्ससाठी दिग्दर्शकांच्या विनंतीवरून प्रकाशरचना करूनही दिली. मराठवाड्यातील कोणत्याही शहरात मोठा इव्हेंट करायचा असेल तर मुंबई-पुण्याच्या संस्था आधी सतीश म्हस्के यांच्याकडून कितपत मदत मिळेल, याची चाचपणी करून घेतात.

आज त्यांच्याविषयी आणि प्रकाश योजना प्रांताबद्दल सांगण्याचे कारण म्हणजे दिवसेंदिवस नाट्य शिक्षणाकडे मुला-मुलींचा ओढा वाढतो आहे. नाटकांमध्ये काम करून थोडा पाया मजबूत करून घ्यायचा आणि दुसरी उडी टीव्ही मालिका, सिनेमात घ्यायची अशी त्यांची आखणी होत आहे. नाट्य विभागातील प्राध्यापकही त्यांच्याकडे याच दृष्टीने बघत असतात. त्यातले बोटावर मोजण्याइतके लेखक, दिग्दर्शक होऊ इच्छितात. बाकीच्या सर्वांना अभिनेता, अभिनेत्रीच व्हायचे असते. खरेतर त्यांच्यातील अनेकजणात एक उत्तम प्रकाशयोजनाकार, एक रंगभूषा करणारा, नेपथ्याची अप्रतिम नजर असलेला असतो. पण तंत्रज्ञ म्हणजे कमी दर्जाचा, असा भयंकर समज तमाम प्रख्यात नट-नट्यांनी एकेकाळी करून ठेवला. तो तंत्रज्ञांनी लो प्रोफाईल राहत वाढवत नेला. त्याचा परिणाम म्हणून मधल्या काळात प्रकाश योजना किंवा अन्य तांत्रिक बाबींकडे ओढा रोडावला होता. सुदैवाने टीव्ही सिरीअल्स, वेब सिरीजमुळे तो बऱ्यापैकी वाढत आहे. कारण तेथे कर्तृत्व दाखवण्याची संधी मिळत आहे.

म्हस्के यांचा प्रकाश योजनेतील प्रवेश अपघातानेच झाला. १९८५चा काळ. घरची स्थिती बिकट. आपल्याला शिक्षणात फारशी गती नाही, असे लक्षात येताच त्यांनी कामधंद्याचा शोध सुरू केला. योगायोगाने त्यांच्या एकाने मित्राने त्यावेळी प्रकाश योजनेचे साहित्य पुरवठादार प्रकाश तापी यांच्याकडे काम सुरू केले होते. लगेच पैसे मिळतील की नाही माहिती नाही. पण काम आहे, असे तो मित्र म्हणाला. आणि म्हस्के यांनी आयुष्यात पहिल्यांदा दहा-बारा किलो वजनाचा स्पॉट खांद्यावर उचलला. सेलूला ‘नटसम्राट’चा प्रयोग होता. मित्राने सांगितले त्यानुसार म्हस्केंनी ठिकठिकाणी स्पॉट लावले. डिमर्सला जोडले. आणि पूर्ण नाटक पाहिले. ते पाहताना त्यांना आपण एकदम नव्या क्षेत्रात प्रवेश केल्याची जाणिव झाली. पोटापाण्यासाठी दुसरे काही करण्याची संधी नव्हती. त्यामुळे प्रचंड मेहनत, कष्टाचे काम असले तरी प्रकाश योजनेतच चालत राहायचे, असं त्यांनी त्या क्षणाला ठरवून टाकले. सुदैवाने तो काळ एकांकिका स्पर्धांचा होता. व्यावसायिक नाटके धडाक्याने होत होती. प्रकाश तापी यांनी असंख्य स्पॉट, डीमर्स आणि एकूणच यंत्रणा धडपड्या म्हस्केंना अत्यल्प भाडेतत्वावर देऊन टाकली. सर्वात महत्वाचे म्हणजे प्रकाश योजनेचे बादशाह अशी ओळख असलेले प्रा. डॉ. अलोक चौधरींशी म्हस्केंचा परिचय झाला. त्यांची कार्यपद्धती जवळून निरखण्याचा म्हस्केंना प्रचंड फायदा झाला. प्रकाश योजनाकार म्हणजे केवळ दिग्दर्शक म्हणतो म्हणून रंगमंचाच्या विशिष्ट भागात स्पॉट लावणे नाही. तर त्यानेही पूर्ण संहिता वाचली पाहिजे. लेखकाला काय सांगायचे आहे. कोणत्या काळाची मांडणी त्याने केलीय. जेथे प्रसंग घडतोय. तेथील वातावरणाबद्दल काही संकेत दिले आहेत का. दिले नसतील तर दिग्दर्शकाचे काय निरीक्षण आहे. त्याला रंगमंचावर किंवा पडद्यावर दृश्य कसे दिसणे अपेक्षित आहे, हे अभ्यासणे प्रकाश योजनाकाराचे काम असल्याचे म्हस्के यांना अनुभवातून कळाले. आणि मग त्यांनी कोणताही प्रयोग असो. आधी मला संहिता वाचू द्या, असा आग्रह धरला. सुरुवातीला काही दिग्दर्शकांना ते उद्दामपणाचे वाटले. पण प्रयोगांमध्ये प्रकाश योजनेलाही टाळ्या पडू लागल्या. बक्षिसे मिळू लागली. परीक्षक प्रकाश योजनाकाराला भेटण्यास सांगा, असे म्हणू लागले. तेव्हा त्यांना म्हस्केंचे वेगळेपण ठळकपणे कळाले. असाच वेगळेपणाचा ठसा उमटवण्याची मोठी संधी तरुण पिढीकडे चालून आली आहे. केवळ नाटक, सिनेमाच नव्हे तर शेकडो ठिकाणी प्रकाश योजनेची गरज भासू लागली आहे. त्याचा फायदा घ्यावा. स्वतःतील कलावंतपण ताठ मानेने सिद्ध करावे, हाच म्हस्के यांचा सांगावा आहे. 

सध्या मंदीचा काळ असला तरी तो फार काळ राहणार नाही. मनोरंजनाचे जग आणखी विस्तारत होत जाणार आहे. अफाट होणार आहे. त्यामुळे अभिनेता-अभिनेत्री किंवा लेखक म्हणून पुढे सरकता येणार नाही, असे लक्षात आल्यावर तंत्रज्ञ होण्याकडे वळा. मेहनत करा आणि यशस्वी व्हा. तेथे तुलनेने कमी स्पर्धा आहे. तंत्रज्ञानाची प्रचंड प्रगती झाल्याने पूर्वीएवढ्या अंगमेहनतीची गरज नाही. फक्त सादरीकरणापूर्वी मेंदूच्या पटलावर सादरीकरण पाहता आले पाहिजे. असे म्हस्के यांचे अनुभवाचे बोल आहेत. ते मनावर घेणारे स्वतःसोबत कला प्रांताचेही भले करू शकतील, याची खात्री आहे.

अमिनाची मौत

नाव आडगाव असलं तरी ते हायवे टच गाव होते. राष्ट्रीय महामार्गावरचं होतं. एका बाजूला शहर. तिन्ही बाजूंना शेती. प्रत्येक शेतात किमान एक विहीर. पिकलेला प्रत्येक दाणा चढ्या भावाने विकला जायचा. त्यामुळं गावात सुबत्ता वाढतच चालली होती. क्राईम रेट जवळजवळ नव्हताच. म्हणजे याचा अर्थ गावात भानगडी नव्हत्या, असं नव्हतं. मोटार लावणं, एकमेकांच्या शेतात घुसखोरी, मालाचा भाव ठरवणं यावरून भांडणं, हाणामाऱ्या होत होत्या. पण त्या पोलिस ठाण्यात जाणार नाहीत, याची सर्वजण काळजी घेत होते. एकेकाळी सरपंच राहिलेले जलाल खान पूर्ण गावावर नजर ठेवून होते. कोणाचं वागणं खटकलं तर त्याला ते लगेच बोलावून झाडाझडती घेत. जशी त्यांनी नुकतीच म्हाताऱ्या मैनाबीची घेतली. गावापासून काही अंतरावर झोपडीत राहणाऱ्या मैनाबीकडं दीड एकर जमीन होती. पण ती कसण्यासाठी कोणीच पुरुष माणूस नव्हतं. तिचा नवरा मरून पंचवीस-तीस वर्ष होऊन गेली होती. तिला मिरगीचे झटके येतात, असं म्हटलं जात असल्यानं कोणी नातेवाईक तिच्याकडं फिरकत नव्हतं. कोण्या पुरुषानंही तिच्याकडं कधी पाहिलं नाही. गावातल्या दर्ग्यात बसून माळ ओढत राहायची. लोक जे देतील ते घेऊन घरी पोहोचल्यावर खायचं, एवढंच तिचं काम होतं. अजून एक काम ती इमानेइतबारे करायची. ते म्हणजे तिच्या दूरच्या बहिणीची मुलगी अमिनाची काळजी घेणं. सोळा-सतरा वर्षाच्या अमिनात मैनाबीचा जीव प्रचंड अडकत चालला होता. बकऱ्या चारण्यासाठी डोंगराकडं जायचं नाही. घळीत उतरायचं नाही. पाशा खान, अकबरच्या शेताकडं जायचं नाही. असं ती निक्षून सांगायची. तारुण्याच्या उंबरठ्यावर असलेल्या अमिनाचं पाऊल घसरलं, तिला कोणी जाळ्यात ओढलं तर काय करायचं, असा विचार मैनाबीला हैराण करायचा. त्यात माजी सरपंच जलाल खाननी भर टाकली. ते म्हणत होते की, डाळीचा व्यापारी शकील पठाण अमिनाच्या पाठलागावर आहे. एकदा त्याच्या कारमधून ती शहरातही जाऊन आली आहे. मैनाबीनं असंही पाहिलं होतं की, पोलिस हवालदार कय्युमच्या तिच्याभोवती चकरा वाढल्या होत्या. पाशा खान, अकबरची दोन-दोन लग्नं झाली होती. तरीही ते तिसऱ्या लग्नासाठी उतावळे झाले होते. बऱ्याबोलानं पोरगी पटली नाही तर तिला उचलून नेऊ, असंही दोघंही पारावरल्या गप्पांत सांगत. त्यामुळं दोघांच्या बायका अमीनाला पाहताच बोटं मोडत. तिची विल्हेवाट लावण्याची भाषा करत. कधी ती  एकटी सापडते का, याचा शोध घेत. दुसरीकडं जलाल खानचा नातू शाहजादही आपल्या भाचीभोवती घिरट्या घालतोय. त्याला जलाल काहीच समज देत नाही, असं मैनाबीला कळत होतं. तिनं अमिनाला दहादा विचारूनही पाहिलं. पण यापैकी कोणाशीच लग्न करायचं नाही. गावात खूपच  बदनामी झालीय. मुंबईला जाते नशिब काढायला, असं सांगत होती. या पोरीचं काही बरंवाईट झालं तर आपण काय  करायचं, असं  मैनाबीला गेल्या महिनाभरापासून वाटू लागलं होतं. आणि झालंही तसंच. अमिनाचा मृतदेह गावाजवळच्या डोंगरातील एका झाडाला लटकला होता. काही लोक म्हणत होते बदनामीला कंटाळून तिनं आत्महत्या केली. मैनाबीलाही तसंच एक क्षण वाटलं. पण पोलिस अधिकारी सय्यद यांना मृतदेहापासून काही अंतरावर वायरचा लांबलचक तुकडा सापडला. बकरीच्या गळ्यात अशा वायर बांधल्या जातात, अशी माहिती त्यांना मिळाली. पण अशी वायर तर विहीरीतल्या मोटारीत, डाळीचे पोते बांधण्यासाठी वापरले जाते. घरात, अगदी पोलिस ठाण्यातही अशी वायर असते, असं मनाशीच म्हणत त्यांनी जीप इलेक्ट्रिक साहित्य विक्रेत्याच्या भल्यामोठ्या दुकानासमोर उभी केली. काहीवेळातच त्यांना खुनी कोण असावा, हे लक्षात आलं.  
x